1-اغازحفاري نهر سراج درزمان حكومت اميرحبيب الله خان با هدف ابادي سرزمينهاي شرقي هيرمند عليا. عمليات اجرايي اين طرح با وقفه هايي در جنگ جهاني اول و اشوب هاي داخلي درسال 1314 خاتمه يافت.دراين طرح از مشاورايتاليايي استفاده شده است.

2-اغاز حفاري كانال انحرافي بغرا درسال 1316 كه اغازي براي حضور معنا دار واستراتژيك شركت هاي امريكايي درافغانستان بشمار مي رود.پس از بررسي هاي زياد شركت امريكايي موريسن درسال 1325 قراردادهاي اباداني وادي هيرمندرا با دولت وقت افغانستان منعقد نمود.شركت مذكور طرحهاي زيادي را به دولت وقت افغانستان پيشنهاد نمود كه اهم انها بدين قرارند:

1-طرح ابياري منطقه گرشك وحفر نحر بغرا وتكميل ان وحفر شاخه از نهراصلي براي ابياري منطقه مارجه.

2-ساختمان بند بغرا و استفاده از برق براي منطقه گرشك

اين نهر درسال 1316 كار ان شروع گرديده ودر سال 1328 با طول 75 كيلو متربه اتمام رسيد.اين نهر از لحاظ طول وظرفيت واهميت ان در ابياري سه پروژه بزرگ زراعتي نادعلي؛ مارجه وشمالان بعداز بندهاي ذخيره از جمله بزرگترين ساختمانهاي ابياري وادي هيرمند محسوب مي شود(يكي از اعتراض هاي شديد ايران به ساخت اين سد بود كه موضوع يكي از حكميت ها نيز بوده است ودربالا به ان اشاره گرديده است. )

اين بند درماه مي 1950 ميلادي شروع ودر نوامبر 1952 به اتمام رسيد. مجري اين طرح بزرگ شركت امريكايي موريسن بود.اين شركت پس از مطالعه وبررسي بهترين محل اجراي سد را درنزديكي قريه كجكي ويكصد كيلومتري شمال شرق گرشك تشخيص داد وانرا اجرا نمود. مختصات سد:

1-ارتفاع بند 100متر

2-طول 275متر

3-قاعده بند 420 متر

4-حجم مصالح بكاررفته 000/225/3 متر مكعب

5-امكان توليد برق 120 هزار كيلو وات

6-طول كاسه 85 كيلومتر با عرض 2كيلومتر

7-حجم تونل ابياري : 717متر طول؛60/10مترارتفاع؛40/10متر عرض

8-حجم تونل برق : 575 متر طول؛60/10 ارتفاع؛3/10متر عرض

هزينه صرف شده دراين يند به ملبغ 889/543/12دلار بالغ گرديده است.

7- بند ارغنداب0

اين بند نيز توسط همان شركت امريكايي موريسن انجام شد .كار ساختمان اين بند درماه ژوئن 1950 اغاز ودر ژانويه 1952 به اتمام رسيد.

شركت موريسن پس از براورد هزينه ها ي مربوطه پيشنهاد ميكند ازچهار طريق دوات افغانستان مي تواند هزينه هاي بكار گرفته را بر گرداند:

1.       از راه محصولات گمركي

2.       از طريق فروش برق

3.       فروش اب

4.       فروش زمينهاي دولتي به افغانها

شركت موريسن در سپتامبر 1946 همچنين درادامه بررسي ومطالعات خويش برنامه ديگري را نيز بدولت افغانستان پيشنهاد كرده است:

1.       جنوب غرب افغانستان داراي ذخاير عظيم اب وخاك كشف نشد است.

2.       در صورت كنترل اب هيرمند چندين برابر زمينهاي موجود قابل بهره برداري خواهند بود.

3.       منطقه جنوب غرب افغانستان داراي منابع ابي بزرگ زير زميني است.

4.       اين منطقه به بازارهاي خارجي نزديك تراست.

5.       000

علاوه بر طرحهاي عمراني فوق طرحهاي كوچك ديگري نيز در مسير هيرمند پيشنهاد شده كه برخي از انها عبارتند از:

1.       بند كمال خان كه با هدف كنترل سيلابهاي فصلي ساخته شده است

2.       بند ابگردان خوابگاه

3.       بند ابگردان سيخ سر

اين پروژه قرار است در جوار شهر زرنج درمحل سربتد هاي برج اس ومارونگي تا بالاي رودخانه هيرمند درنزديكي نادعلي اجرا شود

4.       ساختمان نهر لشكري نيمروز

طرح مذكورقبلا درسال 1351 اغاز شده وطول كار ان 24كيلومتر است.(!)

داده هاي موجود از اندازه گيريهاي كميسيون حكميت مك ماهون از اب هيرمند در استانه سده بيست( دوره بين اكتبر تا سپتامبر در سالهاي(1902تا 1905) درمحل انشعاب به ترتيب ساليانه 7/7و4/5و6/3 ميليرد متر مكعب رانشان ميدهد.

دربرابر اين داده ها انچه ازبررسيهاي ايستگاه اندازه گيري در چهار برجك( واقع دربخش دشت حدود 45 مايل بالاي دلتا)دردوره بين اكتبر 1946 وسپتامبر 1950 توسط ميسيون دلتاي ميرمند( كميسيون به اصطلاح بي طرف) به دست امده نشان ميدهد به ترتيب 2/2و5/4و6/6و5/6 ميليارد متر مكعب با حد اقل ماهيانه در ماههاي سپتامبر واكتبر(بجز سپتامبر 1947 كه استثنا پايين بود) 10*30 متر مكعب(برابر با حجم حدود 11تا 12 متر مكعب درثانيه) وحد اكثر 10*6/2-8/1متر مكعب در ماههاي اوريل ومه(700تا1000 متر مكعب در ثانيه)

دومجموعه داده هاي ياد شده به خوبي نشانگر كاهش درحجم ميانكين اب جاري در پايين رود هيرمند درنيمه اول سده بيست است كه در جريان ان افغانان چندين سد وكانال روي هيرمند ساحتند ويا تاسيس كردند.(2)

در صورتيكه استفاده از اب هيرمند در بخشهاي مياني هيرمند محدود شود در بخشهاي پايين با فاجعه انساني و تغييرات شديد زيست محيطي روبرو خواهيم بود كه هم اكنون دربخش سيستان ايراني اثار ان درقالب نابودي بخش كشاورزي؛ پوشش گياهي ووزش طوفانهاي بي سابقه شن ديده مي شود. علاوه بر نتايج حكميت ها كه دربالا به ان اشاره گرديد وهمه نيز تحت تاثير شرايط خاص سياسي واقتصادي به نفع افغانها تنظيم گرديده ولي درهمه انها براي حق ابه سيستان ايراني درهرشرايطي ولوبصورت بسيار كمرنك بندي ديده شده است.

علاوه براينها موافقتنامه 1815 وين نيز درتعريف رودخانه هاي بين المللي سه شرط را تعريف نموده است:

الف:رودي كه از سرزمين دويا چند كشور مي گذرد.

ب:رودي كه سرزمين دويت چند كشور را جدا مي سازد.

ج. رودي كه براي دويا چند ملت داراي اثر اقتصادي باشد.

هيرمندوهامون وچشم اندازها

هيرمند واژه ريشه دارفرهنگي درگستره شرقي فلات ايران است كه علي رغم تمامي تكاپوههاي استراتژي نويسان استعماري به حيات خويش ادامه ميدهد.هيرمند حوزه وسيعي از فرهنگ وتمدن است كه از زابل تا كابل گسترش مي يابد ومردمان بيشماري را به هم پيوند ميدهدوشناخت چرخه مهمي از زندگاني بشر درخاورميانه بدون شناخت رمزو رازهاي تمدن حوزه هيرمند ميسر نيست تمدني كه درگذر چرخهاي استعمار ومنافع بلند مدت انها مي بايست دچارانقطاع ميگرديد.ومرزبنديهاي جديدي براي يك هويت كلان ويكپارچه تعريف مي گرديد. هرچند تحولات نشان ميدهند كه برنامه بلند مدت استعمار دراين منطقه هنوز به پايان نرسيده است.